Endüstriyel Boru Montajına Giriş: P&ID Şemaları Nasıl Okunur?

P&ID Şemaları: Bir Tesisat Projesinin Yol Haritası

Endüstriyel boru montajı, bir tesisin veya rafinerinin inşasında rastgele birleştirilen parçalar bütünü değildir; titizlikle planlanmış, mühendislik çizimlerine dayanan bir süreçtir. Bu sürecin kalbinde, tüm tesisat elemanlarını, ekipmanları ve kontrol döngülerini gösteren P&ID (Piping and Instrumentation Diagram - Borulama ve Enstrümantasyon Şeması) yer alır. P&ID, montaj ekibinin, mühendislerin ve işletme personelinin ortak dilidir. Bu kılavuzda, bir P&ID şemasının temel bileşenlerini nasıl okuyacağınızı ve yorumlayacağınızı A'dan Z'ye inceleyeceğiz.

P&ID Nedir ve Neden Önemlidir?

P&ID, bir proses tesisindeki tüm boru hatlarını, proses ekipmanlarını (pompa, tank, ısı eşanjörü), kontrol vanalarını ve enstrümanları (sıcaklık, basınç, seviye göstergeleri) semboller aracılığıyla gösteren detaylı bir çizimdir.

• Montajda Önemi: Montaj ekibi, boru çaplarını, vana tiplerini ve hatların hangi ekipmanları bağladığını P&ID üzerinden anlar.

• İşletmede Önemi: Tesisin çalışma prensiplerini ve acil durumlarda hangi vananın nerede olduğunu gösterir.

Temel P&ID Sembolleri ve Anlamları

P&ID okumada başarılı olmanın ilk adımı, kullanılan evrensel sembolleri tanımaktır.

Boru Hatları (Lines)

Boru hatları, genellikle çizgi kalınlıklarına ve tiplerine göre sınıflandırılır:

• Düz Çizgi: Ana Proses Hattı (En kritik akışkanlar)

• Kesikli Çizgi: Elektriksel Sinyal veya Bağlantı

• Çift Çizgi (İki Kısa Çizgi Arasında): Ceketli Boru Hattı (Isıtma/Soğutma amaçlı)

Ekipman Sembolleri

Ana ekipmanlar, hattın fonksiyonunu belirler:

• Tanklar/Kazanlar: Genellikle silindirik veya dikdörtgen şekillerle temsil edilir.

• Pompalar/Kompresörler: Daire veya elips içinde pompa tipi (santrifüj, pozitif deplasmanlı) belirtilir.

• Isı Eşanjörleri: Genellikle "E" harfi ile belirtilir ve iç içe geçmiş iki kutu veya daire şeklinde gösterilir.

Enstrümantasyon ve Kontrol Döngüleri

P&ID'nin en kritik kısmı, boru hattının nasıl kontrol edildiğini gösteren enstrüman sembolleridir.

• Daireler: Her bir enstrüman (gösterge, kontrolör, verici) bir daire içinde gösterilir.

• Harflendirme Kodu: Daire içindeki harfler, enstrümanın tipini ve işlevini belirtir:

  • F: Akış (Flow)

  • T: Sıcaklık (Temperature)

  • L: Seviye (Level)

  • P: Basınç (Pressure)

  • I: Gösterge (Indicator)

  • C: Kontrolör (Controller)

Örnek: PIC (Basınç Gösteren Kontrolör)

• Çizgili Daire: Panel Montajlı Kontrolör (Kontrol odasında bulunur)

• Çizgisiz Daire: Sahada Yerel Olarak Montajlı Enstrüman

Vana Tipleri ve Montaj Detayları

Vanalar, P&ID'deki en belirgin borulama elemanlarıdır ve hat montajında kritik rol oynar.

• Kelebek Şekli: Kelebek Vana (Butterfly Valve) - Açma/Kapama, Hızlı akış kontrolü.

• Çapraz Üçgen: Küresel Vana (Ball Valve) - Hızlı açma/kapama, sıkı sızdırmazlık.

• Çizgili Z: Glob Vana (Globe Valve) - Akış düzenleme (throttling).

• Zikzak: Kontrol Vanası (Control Valve - CV) - Otomatik olarak akışı ayarlar.

Vana Operatörleri:

• El Çarkı: Elle kumanda (Manuel).

• Aktüatör (Kare/Daire): Otomatik/Pnömatik veya Elektrikli.

Boru Hattı Etiketleme (Line Numbering)

Her boru hattı, benzersiz bir numara ile etiketlenir. Bu numara, borunun temel özelliklerini kodlar ve montaj malzemelerinin doğru olmasını sağlar:

Örnek Etiketleme Formatı: 10-L-3001-A2-3

• 10: Boru Çapı (NPS 10 inç)

• L: Akışkan Kodu (Örneğin, L: Lojistik Su, S: Buhar, A: Hava)

• 3001: Hat Numarası

• A2: Malzeme Kodu/Basınç Sınıfı (Örneğin, A2: Paslanmaz Çelik, Class 300)

• 3: İzolasyon Kodu (Örneğin, 3: Isı Yalıtımı)

P&ID şemaları, endüstriyel boru montajının temelini oluşturur. Bu sembolleri ve etiketleme sistemlerini doğru okumak, montaj hatalarını en aza indirir, projenin zamanında ve güvenli bir şekilde tamamlanmasını sağlar. Boruteknik.com olarak, bir sonraki yazımızda P&ID şemalarındaki boru destek sembollerine ve izometrik çizimlere geçerek bu teknik derinliği artıracağız.